Tanzimat’tan Sonra Kültür ve Edebiyat Hayatımızdaki Değişme ve Yenileşmeler (Doç. Dr. Abdullah Uçman)

Mevlana’nın İnsana Bakışı (Dr. Osman Nuri Küçük)

Evliya Çelebi’nin Nif-Bergama-İzmir Güzergahı (Doç. Dr. İbrahim Şahin)

Romancı Yönüyle Peyami Safa (Prof. Dr. Mehmet Tekin)

Bir Medya Trajedisi: ‘Dar Ayakkabıyla Yaşamak’ (Ege Küçükkiper)

Tiyatro 30 Ocak 2017

 

Oyun, 2011 yılında Duşan Kovaçeviç tarafından kaleme alındı. İlk kez Şehir Tiyatroları bünyesinde sahneleniyor. Duşan Kovaçeviç’in diğer oyunları Şehir Tiyatrolarında hala sahnelenmekte. Üçlemenin birinci halkası olan “İntiharın Genel Provası” ve ikinci halkası  “Buluşma Yeri” ölüm temasını baz alarak yazılmıştı. Son halka olan “Dar Ayakkabıyla Yaşamak” da bu temayı merkezine yerleştirmiş. Yazarın “Profesyonel” adlı oyunu ise Devlet Tiyatrolarında seyirciyle buluşmakta. Aynı zamanda oyunlarını senaryolaştırıp filme alan da yine yazarın kendisi. Eserleri yıllardır kapalı gişe oynayan yazarın, bence de kalemi oldukça kuvvetli. Tüm oyunları izleyiciyi şoke eden bir sonla bitip, çarpıcı finalleriyle büyüler nitelikte.
Dar Ayakkabıyla Yaşamak, özelleştirilen bir ayakkabı fabrikasında, beş işçinin açlık grevi yaparak haklarını alabilmeleri için verdikleri mücadeleyi anlatıyor desem de siz buna tam olarak inanmayın. Bu, oyunun sadece görünen yüzü. Birinci perdede izlediğimiz olaylar, oyunun kandırma kısmı. Maldiv karakterinin, oyunda devamlı söylediği bir cümle var: “Kandırmaca yok”. İkinci perdeyi seyredene kadar bu lafa inanıyorsunuz. Fabrika kablolarla döşeli ve “Grev Sözcüsü” (kendi kendini seçerek), elinde ki tuş sayesinde, bastığı an patlamaya hazır iki adet bomba yerleştirmiş durumda. Açlık grevinin ise yedinci günündeyiz. Patronla herhangi bir görüşme olmamış. Sekreter, patronla yani işvereni ile, işçiler arasında mekik dokumakta. Bu süre zarfında, işçiler her ne kadar görüşmek istemeseler de, sekreterin ikna kabiliyetiyle toparlanan durum, aynı zaman da sürpriz bir teklife gebe.
Aynı zamanda bir televizyon kuruluşunun sahibi olan Maldiv adındaki bu Bey’in sürpriz teklifi şöyledir: “Hepiniz, televizyon kanalıma çıkacak ve sesinizi tüm halka duyuracaksınız. Bir kamuoyu oluşturup, bu açlık grevine son vereceksiniz.” Buradan bakıldığında iyi bir teklif gibi duruyor olabilir fakat işin özü başkadır. Patron, bu işi bir “reality show”a dönüştürmek niyetindedir. İşçilere, 1’den, 5’e kadar numaralar vererek, halkın oylarıyla hayatta kalmayı başaran, göl kenarında bir ev, son model bir araba ve de beş yüz bin liralık büyük ödülün sahibi olacaktır. Ödülü ve şöhreti duyan işçiler, (en başta da grev sözcüsü) fazla düşünmeye gerek duymadan teklifi kabul etmişlerdir. Aslında kabul etmelerinin bir başka nedeni de, kendileri hakkında yalan yanlış bilgilerin gazetelerde boy göstermesidir.
Aradan 10 gün geçmiş ve işçilerin yürüyecek halleri bile kalmamıştır. Numaralarına göre çağırıldıklarında, kimi birinin yardımıyla, kimi sürünerek, kimi  tekerlekli sandalyede gelmektedir. Grev sözcüsü ise dimdik bir şekilde koşturmaktadır. Yayın başladığında, herkes hikayesini anlatır. Olay artık, “hak arama” ve “grev” sözcüklerinden uzaklaşıp, kişilerin derin yaralarının, aşklarının ve kirli çamaşırlarının ortaya çıkışına tanıklık etmektedir. Sonunda dört işçi ölür. Onları öldüren şey açlık değil, hayatlarında bir tek günü bile mutlu olarak geçirmeyişleridir. Yaşayansa sadece grev sözcüsüdür ve doğal olarak büyük ödüllerin sahibi olmaya hak kazanmıştır. İşçilerin gerçekten haklarını arayıp, buradan sağlam bir halde çıkıp gideceklerini düşünen sekreter ise nasıl bir oyunun içerisine düştüğünün farkında değildir. O sırada, patronun telefonda konuşmaları oyunun bel kemiğini oluşturuyor. Bir madende, işçilerin açlık grevi yaptığını, patronun da gelip aynı formülle burayı “temizlemesi” istenidiği söyleniyor. İşi bir ritüele çevirmiş olan patron, sıradaki işi için kolları sıvıyor…
REJİ
Nurullah Tuncer, çok değerli bir yönetmen. Bu kanıya yönettiği bütün oyunları seyrederek ulaştım. Yazımın en başında belirttiğim Duşan Kovaçeviç’in diğer oyunlarını sahneye koyan da kendisidir. Diğer yönetmenler gibi Nurullah Tuncer’de, aynı kadroyla çalışmayı seviyor. Öncelikle beyaz çarşaf olayını sevdiğimi söylemeliyim. Beyaz, saflık, duruluk ve uzlaşmayı yani barışı simgeler. Bu nedenle doğru bir tercih olmuş. Beyaz çarşaflar gerilerek projektör görevini üstlenip, daha önce dünyanın her yerinde görülen ve farklı zamanlarda tanık olduğumuz açlık grevlerinden bir kesit sunuyor. Finalde ise, 1 Mayıs işçi bayramına atıfta bulunuluyor. Beyaz çarşaf, bayrak oluveriyor. Nurullah Tuncer, çok amaçlı kullanımı ön plana çıkarmış. Oyuncuların, lambalarını ellerine alıp, Özgürlük Anıtı’nın meşalesi gibi kaldırmaları da, oyundaki parmaklık imgesini destekler nitelikte.
Tiyatroya, her zaman soğuk bir nesnenin girmesine karşıyımdır. Bu oyunda mecburiyetten dolayı giren, sahne aşağısında, karanlıkta tutulan kameraları, seyirci pek fazla görmüyor. Bu nedenle insanı rahatsız etme gibi bir tutum oluşmuyor. İşçiler, televizyona çıktıklarında, seyircinin daha iyi görebilmesi ve bir stüdyo havası yaratılması için şart olan fon yine beyaz çarşaf yardımıyla destekleniyor. Yönetmen burada, seyircilerin gerçekten evlerinde oturup, televizyonlarından yarışmayı seyrediyorlar hissine kapılmasını sağlamış. Orkestra çukuru verimli kullanılarak, “işçilerin bölümü” haline getirilmiş. Orada ölüyorlar, orada tartışıyorlar, kısacası orada mutlu oluyorlar. Oyunda: “Çukur var ama toprak yok” deniliyor. Orkestra çukuru hafif aşağıya doğru indirilmiş vaziyette olduğu için bu amaca doğrudan hizmet etmiş. Video uygulaması ise Aksel Zeydan Göz’e ait. Beyaz perdede sürekli  hapishane parmaklığı gösterilmesi ve işçilerin kafalarını dayadıkları yerin beyaz oluşuyla, parmaklık şeklini alması ikili anlatımın yakalanmasını sağlamış. Maldiv Bey’in şirketinin sembolünün köpek balığı oluşu ise iyi bir ayrıntı olmuş.
DEKOR – KOSTÜM – IŞIK – EFEKT – MÜZİK VE AKSESUAR
Tavandan sarkan dağınık kabloların, dikkat dağıttığını düşünüyorum. Ayrıca hepsinin kırmızı oluşu bomba ilkesine hizmet etmekte. Dört adet X-Ray cihazı var. Grev sözcüsü hariç her işçi, sanki yuvalarıymış gibi içlerinde duruyor. Fakat oyuna çokta bir getirisi yok. Tersine bir aykırılık söz konusu. Aksesuarda ise, mikrofon ve monitörler önemli bir işleve sahip. Patlama sahnesinde ise beyaz çarşafın olduğu barkovizyon yıkılıyor. Biraz titreşim olsun isterdim. Tabii bu efekt tasarımının işi. Tepeden helikopterler geçerken, yerimden zıplayacağım kadar bir gürültü verilebiliyorda, bomba patladığında neden bu etki yaratılamıyor anlamış değilim. Oyunun adına ve içeriğine uygun olarak, oyuncuların şapkalarına yapışık bir halde ters ayakkabılar sarkmakta.  Görüntüyle eş değer şu cümle geçiverdi aklımdan: “Beynimizde bir o kadar dar”. Ne kadar doğruydu…  Dekor tasarımı için, oyunun aynı zamanda yönetmeni Nurullah Tuncer’e, Efekt tasarımı için de, Ersin Aşar’a teşekkürler.
Ayakkabılar gerçekten dar ve yırtık. Hatta bir işçinin ayağına yapışmış ve çıkmamakta. Sanki ayak parmakları, ayakkabının üzerinden bir deri gibi gözüküyor. (Aşağıda fotoğrafını bulabilirsiniz.) Bu tasvir, durumu özetlemede yerinde kullanılmış. Patronun ve sekreterin ayakkabılarının bol ve yeni oluşu ise aradaki zıtlığı yakalamakta başarılı olmuş. Kostüm tasarımı, Gamze Kuş’a ait. Grev sözcüsünü, üzerine kocaman puntolarla işlenen “Grev Sözcüsü” yazısından anlıyoruz. Aşçıyı ise giydiği beyaz önlükten.
Işık ilk defa beni bu kadar etkiledi. Sahnenin tam ortasından sarkan bir lamba var ve bu lamba devamlı sağa sola doğru gitmekte. Eş zamanlı olarak da beyaz perdenin arkasında iki oyuncu konuşmakta. Işık, sağ taraftaki kişiye geçtiğinde sanki “karagöz – hacivat” gibi karşısında duran kişiye doğru yaklaşmakta. Soldaki kişiye geçtiğinde ise yine aynı durum yaşanmakta. Bu kişilerden birisi grev sözcüsü bir diğeri ise patron. İkisi arasındaki uzlaşma ve birbirlerine gidip gelişleri estetik açıdan hoşluk yaratmış. İşçilerin kafalarını dayadıkları yer ise beyaz olarak tepeden aydınlatılmakta. “Bizim kötü bir düşüncemiz yok, biz daima barıştan yanayız” cümlesi ancak bu kadar güzel ifade edilebilirdi. Oyunun geneli ise karanlık bir atmosferde geçmekte. Kendinizi daima diri tutmak zorundasınız. Bu arada ışık tasarımı, Fatih Mehmet Haroğluna ait.
Gelelim müziğe. Ana karakterlerin haricinde olan üç yedek işçi, arada bir sahneye gelip saz ve flüt çalıyorlar. (canlı) Grevlerde olmazsa olmaz müziğin betimlenişi oyuna hem renk hem de anlam katmış. Canlı müziğin haricindeki diğer şarkıların da çok güzel olduğunu söylemeden edemeyeceğim. Hatta bir tanesi Buluşma Yeri adlı oyunda da çalıyordu. Hatırlatma amaçlı oluşu kıyaslamaya sürüklese de bağlılığın oluşumunda etken olmuş. Oliver Josifovski’yi tebrik ederim. Bu arada, sesler de muhteşem. Oyunun sonunda 1 Mayıs işçi bayramına ait şarkı da söyleniyor. Etkilendim…
OYUNCULUKLAR
 
Bennu Yıldırımlar, iki farklı rolde birden oynuyor. (Sekreter ve Sunucu) İkisinde de oldukça başarılı. Patron rolünü üstlenen Tankut Yıldız harikalar yaratmış. Show kısmında, gerçekten “ucuz” showman karakterine iyi bürünmüş. Veseli rolündeki Nihat Alpteki’nin sesini hırlayarak çıkartması en öndeki seyirciler için duyulabilir. Fakat arka tarafın duyması imkansız. İkinci perde de mikrofon kullanımı olayı kurtarır nitelikte. Zlata rolünde Müge Akyamaç, Rada rolünde Yeliz Gerçek, İsa rolünde ise İbrahim Can üzerine düşenleri fazlasıyla yapmış. Ve grev sözcüsü rolünü oynayan Bora Seçkin, ses tonunu kullanımıyla farklı ruh hallerine bürünmesi beni etkiledi.
SON SÖZ
Her oyuncunun başında, madencilerin taktığı sarı şapkalar var. (Özel bir adı varsa bilemiyorum.) Sahnenin yan kısımına da bir kürek saplanmış durumda. Ayakkabı fabrikasında bunların ne işi var diyeceksiniz. Oyunun finalinde patronun telefonunun çalması ve madencilerin grevlerine son verilmesini düşünürsek önceden kurgulanmış bir durum diyebiliriz. Son günlerde yaşadığımız olayları da hatırlayarak, göçük altında kalan ve yaşamlarına “ihmalkarlık” sonucu son verilen maden işçilerini, burada anmadan geçemeyeceğim. Ben, bu oyunu tüm işçilere ve özellikle 1 Mayıs işçi kutlamalarında, yerin onlarca kat altında çalışarak dünyanın en zor işini yapıp, emeklerini canlarıyla ödeyen o güzel insanlara adıyorum. Onlar bir tek televizyona inandılar. “Televizyonu çok izleyen insanlar, bilgili insanlardır. Televizyona inananlar ise aptaldır.” (Broşür arkası) Alkışınız ve seyirciniz bol olsun. Daima söyleyecek bir sözünüz olsun!
GAZETELERDEN HABERLER (Oyun broşüründen)
Bulgaristan
Kurşun ve çimento fabrikasında çalışan işçiler aylardır maaşlarını alamayınca iki ay öncesi durumu protesto etmeye başladılar. O da işe yaramayınca geçen haftadan itibaren açlık grevine başladılar. İlk açlık grevini Stefan Atanasov başlattı. Onu yalnız bırakmayan üç meslektaşı da onla katıldı (Zaman – 21 Mayıs 2012)
 
Bursa
Orhangazi ilçesinde bulunan Asil Çelik Fabrikası’nda toplu iş sözleşmelerinde “sıfır zam” dayatmasına karşı fabrika işçileri 20 Ağustos günü Birleşik Metal İş sendikası başkanı, genel sekreteri, şube başkanıyla beraber başlattıkları açlık grevini 7 gün sonra Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı’nın çözüme katkı sağlayacağı söylenmesi üzerine sonlandı. (Birgün – 27 Ağustos 2009)
 
Rusya
Novouralsk şehrinde AMUR adlı otomobi fabrikasının iflas etmesinin ardından, paralarını alamayan 57 işçi açlık grevine başladı. (Gazetem – 22 Ağustos 2012)
Karabük
Karabük Demir Çelik Fabrikaları AŞ.’de çalışırken iş akitleri fesh edilen ve dört gün önce açlık grevine başlayan 45 işçi, gecenin sonunda ailelerinin sıcaklığı ve çaldıkları enstrümanlarla ısınıyorlar. (Hürriyet – 2 Aralık 2010)
 
Mısır
Gharbiya kentinde askeri üniforma üreten fabrikada çalışan işçiler maaşlarının arttırılması için eylem yaptı. Daha sonra açlık grevi başladı. İşçiler, 200 tl maaş aldıklarını ve bunun zor çalışma koşulları içinde yeterli olmadığını ifade etti. (Evrensel – 3 Ağustos 2012)
Not: Oyun 2 saat / 2 perdedir. Oyunda kuru – sıkı silah patlamaktadır.
Yorumlar

Henüz hiç yorum yapılmamış.